Webinar Klimaatadaptatie terugkijken

Dit webinar gaat over Klimaatadaptatie van weginfrastructuur. Wat is het belang van klimaatverandering voor wegbeheerders, welke effecten zijn er door het veranderende klimaat, wat kan je er aan doen, is dat wel nodig en hoe pak je het aan?

Door klimaatverandering nemen weersextremen (wateroverlast, droogte en hitte) toe. Deze verandering in weersextremen heeft impact op het gebruik, de prestaties (betrouwbaarheid, beschikbaarheid, onderhoudbaarheid en veiligheid) en de levensduur van onze wegen.

Klimaatverandering is in toenemende mate een thema waar aandacht aan wordt gegeven en waar actie op wordt ondernomen. De Rijksoverheid, provincies, gemeenten en waterschappen, maar ook private partijen en NGOs, zijn zoekende naar de beste manieren om de oorzaken van klimaatverandering te verminderen (klimaatmitigatie) en tegelijkertijd voorbereidingen te treffen om aan te passen aan en om te gaan met de gevolgen van klimaatverandering (klimaatadaptatie).

In het webinar wordt ingegaan op de effecten die extreem weer heeft op weginfrastructuur en mobiliteit, het beleid dat er hiervoor in Nederland is, de kennis die over dit thema beschikbaar is, en op de praktische aanpak om wegen klimaatbestendig te maken aan de hand van voorbeelden.

Spreker

Kees van Muiswinkel is senior adviseur Klimaat en droge infrastructuur en werkt bij de afdeling Duurzame Mobiliteit, Energie en Klimaat van Rijkswaterstaat. Hij richt zich in zijn werk voornamelijk op de klimaatbestendigheid van de rijkswegen, en werkt ook samen met mensen die zich hiermee bezighouden bij vaarwegen en spoor.

Hij maakt deel uit van het team klimaatbestendige netwerken van Rijkswaterstaat, begeleidt kennis- en richtlijnontwikkeling op dit thema en was recent betrokken bij het project InnovA58 waar bij de geplande wegverbreding ook wordt gekeken hoe die klimaatbestendig kan worden gerealiseerd.

Vragen en antwoorden

Heb je onderbouwing voor de factor 4 aan kosten tussen preventief en schade bij klimaatadaptatie genoemd in het webinar?

Een onderbouwing van deze kosten is te vinden in het volgende rapport:
Kosten en baten van klimaatbeleid, A. Hof (PBL), TPEdigitaal 2015 jaargang 9(2) (https://www.tpedigitaal.nl/archief/2-2015/)

Wordt op kritische locaties van het hoofdwegennet aan voldoende capaciteit aan omleidingsroutes, zoals provinciale wegennetten, gewerkt?

Goede vraag, ik ben zelf geen expert op het gebied van Verkeersmanagement, maar er wordt natuurlijk gekeken naar mogelijkheden van omleidingsroutes. Dit probleem speelt niet alleen bij extreem weer, maar ook bij bijvoorbeeld ongelukken. We kijken hier ook naar in relatie tot bijvoorbeeld evacuaties bij overstromingen, we stellen ons de vraag of of extra maatregelen nodig zijn voor een vlotte evacuatie. Uit het MEGO advies (zie bijlage) blijkt dat verkeersmanagement oplossingen doelmatiger zijn dan fysieke maatregelen met oog op evacuatie. Dit is iets waar we nog niet helemaal uit zijn en waar aankomende jaren meer studie naar zal worden uitgevoerd.

Wat zijn de raakvlakken met bijvoorbeeld de 'aanpak duurzaam gww'? Zitten de thema's rond klimaatadaptatie voldoende in deze aanpak (of; is het een kans dit borgen)?

Er zijn zeker raakvlakken. Rekening houden met klimaat moet ingebakken zijn in duurzaam handelen. Ik ken geen voorbeelden waar dit tegen elkaar in werkt. Binnen RWS kijken we in het algemeen naar het thema duurzaamheid, en daarbinnen ook expliciet naar klimaatmitigatie en-adaptatie.

Gaat het bij klimaatadaptatie vooral op de praktische en financiële aspecten van klimaatverandering, of is het ook ongezonder voor mensen (warmte, veiligheid) en daarom de moeite waard?

Ik denk dat die beide een rol spelen, hittestress is hier een mooi voorbeeld van, als je weet dat er langere periodes van hitte kunnen zijn en je hierop je stedelijk gebied kunt inrichten om de gevolgen van hitte voor mensen te verminderen, daarbij vermindert door klimaatadaptatie de schade aan infrastructuur . . Aan de andere kant is het ook zo dat in het in Zuid-Europa veel warmer is dan in Nederland en daar kunnen mensen ook gewoon leven. Dus we kunnen leren van de ervaring in die landen . Het is een integrale aanpak, waarbij ook de kosten van belang zijn: we moeten het met zijn allen kunnen opbrengen, maar goede maatregelen zijn ook goed voor ons welzijn en onze welvaart. Wat ook meespeelt is wat je nu investeert, de eerder genoemde factor 4, op de lange termijn profijt biedt, zonder dat mensen die meteen merken. Een goed voorbeeld is de Hoogwaterbescherming. Wij vinden het vanzelfsprekend dat wij droge voeten hebben, maar hier zijn grote investeringen aan vooraf gegaan.

Loopt Nederland voorop in het denken over en nemen van acties op het gebied van klimaatadaptatie? Wat doen andere landen hieraan?

Ja en nee, ik las toevallig vandaag dat Arcadis in New York een deel van het waterbeschermingsprogramma op zich gaat nemen. Dus wij hebben veel kennis op dit vlak, zeker als het gaat om omgaan met water. Het is ook echt een exportproduct. Tegelijkertijd zijn we hier niet uniek in: zowel op Europees niveau (bijvoorbeeld in CEDR verband) als in de Verenigde Staten is er kennis beschikbaar en wordt kennis ontwikkeld. In de VS hebben ze bijvoorbeeld een Vulnerability Asessment framework ontwikkeld waarin je de kwetsbaarheid van infrastructuur kunt bepalen

1. CEDR Roadapt Framework: http://www.cedr.eu/26-08-2015-cedr-call-2012-deliverables-published-cedr-climate-change-projects/

2. FHWA Climate Change & Extreme Weather Vulnerability Assessment Framework: https://www.fhwa.dot.gov/environment/sustainability/resilience/adaptation_framework/; FHWA Climate Tools: https://www.fhwa.dot.gov/environment/sustainability/resilience/tools/

Moeten nieuwe infra-projecten in het kader van overstromingsgevaar en evacuatieroutes nog wel verdiept aangelegd worden, zoals de Zuid-as in Amsterdam?

Ik moet als RWS’er oppassen wat ik zeg. Maar dit is bij nieuwe projecten zeker iets wat je moet afwegen. Er zijn veel meer aspecten rondom een wegaanleg waar je rekening mee moet houden, zoals bijvoorbeeld de economie en ook effecten voor je omgeving. Het kan daneen bewuste keuze zijn om toch verdiept aan te leggen en het risico te nemen dat die af en toe onderloopt. Mijn stelling is dat klimaatadaptatie niet betekent dat je ook altijd maatregelen neemt. Daarom is het goed om ook kosten-baten afweging te maken. Ook hier zijn we bezig kennis voor te ontwikkelen.

Ik hoor dat de beschikbaarheid van de weg van invloed is op de eisen die je stelt aan de capaciteit van waterafvoer. Wil je daarvoor differentiëren in de eisen?

Dat zou kunnen, maar we moeten dat verder uitzoeken voor we daar antwoord op kunnen geven.

Voert RWS ook het gesprek met de beleidskern om afspraken te maken over de beschikbaarheid van zijn netwerken naar aanleiding van klimaatverandering?


RWS is in gesprek met DGB (beleidskern) over het meenemen van de gevolgen van klimaatverandering in alle fasen van infrastructurele projecten (ook de initiatieffase) en over de monitoring van hoe dit meenemen van klimaat in de praktijk gebeurt. Daarnaast wordt onderzocht of beleidsdoelen met betrekking tot klimaatbestendige netwerken verder kunnen worden geconcretiseerd. Afspraken over de beschikbaarheid van netwerken zouden hiervan onderdeel kunnen gaan uitmaken maar dat is op voorhand nog niet concreet aan te geven.

Is er een methodiek om kwetsbare locaties voor langdurige droogte in kaart te brengen? Ook op kleinere schaal? Kleinere kernen?

Met de Stresstest Klimaatbestendigheid kunnen ook op kleinere schaal (projectgebieden) de kwetsbare locaties voor droogte in kaart worden gebracht. Daarvoor zijn dan wel voldoende gegevens nodig, bijvoorbeeld lokale basisinformatie over objecten, netwerken en de bodemopbouw en basisinformatie over droogte uit bijvoorbeeld de Klimaateffectatlas. In de praktijk gaan droogte en hittestress vaak hand in hand. Voor hittestress zijn wel methoden beschikbaar om op lokale schaal de kwetsbaarheden in kaart te brengen (hittestresskaarten: https://ruimtelijkeadaptatie.nl/hulpmiddelen/hittestress-kaarten/)

Is er ook onderzocht in hoeverre groen kan bijdragen om Nederland klimaatbestendig te maken?

Er zijn verschillende onderzoeken die aantonen dat groen de temperatuur in de stad verlaagt en dat het dus op deze wijze een bijdrage kan leveren aan het bestendig maken van Nederland tegen een van de aspecten van klimaatverandering (hitte), zie o.a. http://degroenestad.nl/essential_grid/ontwerpen-aan-stadsgroen-wiebke-klemm/. Tevens is uit onderzoek gebleken dat bomen en ander groen water vasthouden en zo ook een bijdrage leveren aan het beperken van wateroverlast. Voor meer informatie hierover zie de website van het Nationaal Kennis- en innovatieprogramma Water en Klimaat (NKWK) en ook https://ruimtelijkeadaptatie.nl/.

Wordt jullie aanpak ook al geïntegreerd in het toepassen van de omgevingswijzer bij projecten?

Onze aanpak is beschreven in de “Handreiking Duurzaamheid in het MIRT – thema’s Energie/CO2
en Klimaatadaptatie”. De Omgevingswijzer is in de handreiking benoemd als één van de tools/instrumenten om energie en klimaat goed in projecten mee te nemen (in alle fases).
Klimaatadaptatie komt aan bod in de thema’s Water en Ruimtegebruik van de Omgevingswijzer.

In hoeverre is zal de eerder genoemde "stresstest", die aangereikt wordt vanuit het Deltaprogramma, ook geschikt zijn voor het specifieke areaal van RWS?

Die is vrij algemeen en niet toegespitst op infra. De eerder genoemde aanpak van CEDR (ROADAPT) is daar meer op toegespitst. Zie ook bij eerdere vraag en
CEDR Roadapt Framework: http://www.cedr.eu/26-08-2015-cedr-call-2012-deliverables-published-cedr-climate-change-projects/

Neemt RWS ook initiatieven met de markt/bouwers?

Dat is mij niet bekend. Bij realisatie van projecten laten we in het algemeen de ontwerpen over aan de markt (met functionele specificatie). We hebben wel een innovatieprogramma waarbinnen in principe ook onderzoek gedaan kan worden naar oplossingen voor klimaatadaptatie en we wisselen uit met de markt via de bouwcampus http://debouwcampus.nl/.

Hoe zit het met de effecten van riooloverstromingen en de vervuiling die dan aan de oppervlakte komt? Zoals e-coli-bacterie etc..

Hevige buien als gevolg van klimaatverandering kunnen riooloverstromingen veroorzaken met alle gevolgen van dien, zoals besmettingen met allerlei bacteriën. Om bij grote hoosbuien dit soort effecten te voorkomen, zijn aanvullende maatregelen nodig zoals infiltratie in de bodem, afvoer
naar open water en kortdurende berging op straat of in de openbare ruimte. Vooral voor de inrichting en beheer van stedelijk gebied is dit belangrijk.
Voor wegen zijn er nu nieuwe richtlijnen voor hemelwaterafvoer (HWA) op aardebaan, bruggen en aqua-/viaducten die rekening houden met zwaardere buien door klimaatverandering. De riolering/afvoersysteem van snelwegen die conform deze nieuwe richtlijnen worden aangebracht zouden niet moeten overstromen. Er wordt nu onderzoek gedaan om te bezien of tijdens groot onderhoud of vervanging en renovatie het HWA moet worden aangepast bij wegen die niet aan de nieuwe richtlijnen voldoen.

Kun je burgers compenseren in hun kosten die zij maken voor klimaat-adaptieve maatregelen die vooral ten gunste komen van de samenleving?

Dat zou kunnen. Over de manier waarop wordt nu volop door gemeenten en waterschappen nagedacht en geëxperimenteerd. Het kan bijvoorbeeld door burgers in ruil voor het realiseren van waterberging korting te geven op de rioolheffing en de waterschapsbelasting. Een andere mogelijke manier van compensatie aan burgers, is dat de overheid via een eenmalige vergoeding (subsidie) meebetaalt aan een klimaatadaptieve investering. Zo geeft het Waterschap Aa en Maas onder voorwaarden 30 procent subsidie op maatregelen voor waterberging. De gemeente Rotterdam geeft in bepaalde wijken 500 tot 1000 euro vergoeding per kuub waterberging. Inwoners van de gemeente Zutphen krijgen een subsidie van 8 euro per vierkante meter dakoppervlak waarvan het hemelwater apart wordt opgevangen. Een interessante vorm is de social impact bond (SIB), waarbij diverse partijen (waaronder de overheid) samen de verantwoordelijkheid nemen voor een investering. Bijvoorbeeld: als een sociale onderneming binnen een wijk 800 kuub waterberging realiseert, staat daar 400.000 euro vergoeding vanuit de gemeente tegenover. De gemeente Rotterdam heeft als eerste gemeente in Nederland met een social impact bond gewerkt.

Wordt er ook gedacht aan specifieke optimalisatie van verkeersbanen in het ontwerp? Zoals optimalisatie hittestress, optimalisatie wateroverlast; dubbelfuncties verkeer en/of watertransport?

Rijkswaterstaat houdt bijvoorbeeld door middel van richtlijnen (bijvoorbeeld richtlijn hemelwaterafvoer) rekening met extreme weeromstandigheden en klimaatverandering in de ontwerpen van infrastructuur zoals wegen, bruggen, viaducten, sluizen en dergelijke. In sommige gevallen worden daarnaast bij extreem weer extra maatregelen getroffen, zoals het koelen van bruggen en een extreem weer protocol gericht op het inzetten van extra materieel om sneller met pech gestrande automobilisten naar een veilige locatie met voorzieningen te brengen.
Daarnaast hebben we een handreiking energie en klimaat die als hulp dient om klimaat op een goede manier mee te wegen bij de planvorming.